Słowniczek
Kluczowe pojęcia z zakresu neurologopedii.
ADHD (Zespół nadpobudliwości psychoruchowej)
Zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się trudnościami w skupieniu uwagi, nadmierną ruchliwością i impulsywnością. Podobne objawy może dawać przewlekłe niedotlenienie (np. przy oddychaniu przez usta).
Afazja
Zaburzenie mowy spowodowane uszkodzeniem mózgu, objawiające się problemami z mówieniem, rozumieniem, czytaniem i pisaniem.
Afazja czuciowa (typu Wernickego)
Rodzaj afazji, w którym pacjent mówi płynnie, ale jego mowa jest nielogiczna i niezrozumiała ("sałatka słowna"). Występują również problemy z rozumieniem mowy.
Afazja globalna
Najcięższa forma afazji, w której zdolności mówienia i rozumienia są niemal całkowicie utracone.
Afazja nominalna (amnestyczna)
Rodzaj afazji, w której głównym problemem jest trudność z przypominaniem sobie nazw przedmiotów i pojęć.
Afazja ruchowa (typu Broca)
Rodzaj afazji, w którym pacjent rozumie mowę, ale ma duże trudności z płynnym mówieniem. Mowa jest często uboga i "telegraficzna".
Ankyloglosja
Skrócone wędzidełko języka, które ogranicza jego ruchomość. Może utrudniać ssanie, połykanie i prawidłową wymowę.
Apraksja mowy
Zaburzenie neurologiczne polegające na trudnościach z planowaniem i wykonywaniem precyzyjnych ruchów niezbędnych do mówienia, mimo braku osłabienia mięśni.
Bruksizm
Nawykowe, nieświadome zaciskanie i zgrzytanie zębami (często w nocy). Może prowadzić do ścierania szkliwa, bólów stawów skroniowo-żuchwowych i napięć twarzoczaszki.
Centralna stabilizacja (core stability)
Zdolność do utrzymania stabilnej pozycji tułowia dzięki pracy głębokich mięśni brzucha, pleców i miednicy. Silny i stabilny tułów stanowi fundament dla precyzyjnych i swobodnych ruchów kończyn oraz narządów mowy.
Code-switching (mieszanie języków)
Naturalne zjawisko u osób dwujęzycznych, polegające na naprzemiennym używaniu dwóch języków w jednej wypowiedzi. Jest to świadoma strategia komunikacyjna, a nie błąd.
Desensytyzacja (odwrażliwianie)
Proces terapeutyczny polegający na stopniowym i kontrolowanym oswajaniu pacjenta z bodźcami sensorycznymi (np. nową teksturą czy smakiem), które wywoływały u niego lęk lub dyskomfort.
Dysfagia
Zaburzenia połykania, czyli trudności w przemieszczaniu pokarmu z jamy ustnej do żołądka.
Dyslalia (wady wymowy)
Ogólne określenie na nieprawidłową realizację jednej lub wielu głosek.
Dyzartria
Zaburzenie mowy wynikające z uszkodzenia ośrodków i dróg nerwowych, prowadzące do niewyraźnej, spowolnionej i cichej mowy z powodu osłabienia mięśni artykulacyjnych.
Elektrostymulacja w terapii dysfagii
Metoda wspomagająca rehabilitację połykania, polegająca na stymulacji nerwów i mięśni za pomocą prądu o niskim natężeniu.
Frenotomia
Zabieg chirurgicznego podcięcia skróconego wędzidełka (najczęściej języka).
Hipotonia (obniżone napięcie mięśniowe)
Stan, w którym mięśnie w spoczynku wykazują obniżone napięcie. Objawia się wiotkością, trudnościami z utrzymaniem postawy i szybkim męczeniem się. Ma bezpośredni wpływ na funkcje oddechowe, połykanie i artykulację.
Karmienie responsywne
Podejście polegające na trafnym odczytywaniu i reagowaniu na sygnały głodu oraz sytości dziecka. Opiera się na poszanowaniu jego granic, bez presji i rozpraszaczy (np. ekranów).
Kąpiel słowna
Świadoma strategia wspierania rozwoju mowy dziecka, polegająca na częstym mówieniu do niego, opisywaniu otoczenia i rozszerzaniu jego wypowiedzi w naturalnych, codziennych sytuacjach.
Mowa przełykowa
Technika mowy zastępczej, której uczą się pacjenci po laryngektomii (usunięciu krtani). Głos tworzony jest poprzez odbijanie powietrza z przełyku.
Neofobia pokarmowa
Naturalny, przejściowy etap w rozwoju (ok. 2. roku życia), charakteryzujący się lękiem i wyraźną niechęcią przed próbowaniem nowych, nieznanych pokarmów.
Nosowanie (rhinolalia)
Zaburzenie rezonansu mowy. Nosowanie zamknięte (mowa kataralna) wynika z niedrożności nosa, a otwarte ze słabej pracy podniebienia miękkiego.
Obturacyjny bezdech senny (OBS)
Powtarzające się epizody zatrzymania lub znacznego spłycenia oddechu podczas snu, często spowodowane blokadą dróg oddechowych np. przez opadający język lub powiększone migdały.
Onkologopedia
Dział logopedii zajmujący się profilaktyką, diagnozą i terapią zaburzeń komunikacji u pacjentów z chorobami nowotworowymi w obrębie głowy i szyi.
Opóźniony rozwój mowy (ORM)
Sytuacja, w której umiejętności językowe dziecka rozwijają się znacznie wolniej w stosunku do norm wiekowych.
PFD (Dziecięce Zaburzenia Karmienia)
Złożone zaburzenie polegające na trudnościach w spożywaniu pokarmów, nieadekwatnych do wieku dziecka. Wynika z dysfunkcji medycznych lub motorycznych i wymaga wsparcia specjalisty.
Pionizacja języka
Zdolność do uniesienia szerokiego przodu języka do wałka dziąsłowego za górnymi zębami. Jest to kluczowa umiejętność dla prawidłowego połykania oraz wymowy wielu polskich głosek, m.in. sz, ż, cz, dż, r, l.
Podniebienie gotyckie
Wąskie i nienaturalnie wysoko wysklepione podniebienie. Często powstaje w wyniku braku prawidłowej pozycji spoczynkowej języka i nawykowego oddychania przez usta.
Pozycja spoczynkowa języka
Prawidłowe ułożenie języka w czasie, gdy nie mówimy i nie jemy. Szeroki język powinien być "przyklejony" do podniebienia twardego, stymulując rozwój szczęki.
Prehabilitacja logopedyczna
Logopedyczne przygotowanie pacjenta do zabiegu (np. podcięcia wędzidełka) poprzez ćwiczenia i masaże, mające na celu rozluźnienie i uelastycznienie tkanek przed cięciem.
Propriocepcja (czucie głębokie)
Zmysł orientacji ułożenia części własnego ciała. Receptory tego zmysłu (proprioceptory) znajdują się w mięśniach, ścięgnach i stawach. Dzięki niemu mózg wie, gdzie znajdują się kończyny bez patrzenia na nie, co jest kluczowe dla koordynacji i planowania ruchu, w tym precyzyjnych ruchów artykulacyjnych.
Przewodnictwo kostne
Sposób przekazywania dźwięku, w którym wibracje są przenoszone przez kości czaszki bezpośrednio do ucha wewnętrznego, z pominięciem drogi powietrznej (przewodu słuchowego i błony bębenkowej).
Reranie (rotacyzm)
Wada wymowy polegająca na nieprawidłowej realizacji głoski "r".
Seplenienie (sygmatyzm)
Wada wymowy polegająca na nieprawidłowej realizacji głosek dentalizowanych (ś, ź, ć, dź; s, z, c, dz; sz, ż, cz, dż).
Seplenienie boczne
Wada wymowy, w której strumień powietrza uchodzi bokiem języka, nadając głoskom "chlupiące" brzmienie. Wynika m.in. z wąskiego podniebienia lub słabego napięcia.
Terapia melodyczną intonacją (MIT)
Metoda terapii afazji, która wykorzystuje śpiew i intonację do odbudowy zdolności mówienia.
Terapia miofunkcjonalna
Terapia mająca na celu korygowanie nieprawidłowych wzorców mięśniowych w obszarze ustno-twarzowym, takich jak oddychanie przez usta, nieprawidłowe połykanie czy nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka.
Trzeci migdał (migdałek gardłowy)
Tkanka limfatyczna w nosogardzieli. Jej patologiczny przerost u dzieci jest jedną z najczęstszych przyczyn niedrożności nosa i oddychania przez usta.
Wczesna interwencja logopedyczna
Działania profilaktyczne i terapeutyczne podejmowane w stosunku do niemowląt i małych dzieci (0-2 lata) z zaburzeniami rozwoju psychoruchowego, które mogą wpływać na rozwój mowy.
Wybiórczość pokarmowa
Znaczne ograniczenie repertuaru spożywanych pokarmów. Może mieć podłoże psychologiczne (neofobia), sensoryczne (awersja do tekstur/zapachów) lub wynikać z trudności motorycznych.
Zaburzenia przetwarzania słuchowego (APD)
Zaburzenie, w którym mózg ma trudności z prawidłową interpretacją i analizą dźwięków, mimo że sam narząd słuchu (uszy) działa poprawnie. Objawia się to m.in. problemami ze zrozumieniem mowy w hałasie, rozróżnianiem podobnie brzmiących głosek czy z lokalizacją źródła dźwięku.